نقشه راه سرمايهگذاري براي توسعه ايران
تاریخ انتشار : 1404/01/20
دکتر محمدجواد بناءزاده*
براساس اطلاعات بانک جهاني، توليد ناخالص داخلي ايران در سال ۲۰۱۲ به حداکثر خود معادل ۶۴۴ميليارد دلار رسيد و سپس در سال ۲۰۲۰ با ۲۶۲ميليارد دلار به کمينه خود از سال ۲۰۰۶ کاهش يافت و در نهايت با سهسال رشد اقتصادي مثبت پياپي در سال ۲۰۲۳ به ۴۰۴ميليارد دلار رسيد. براساس تحليل صندوق بينالمللي پول، رشد اقتصادي براي سال ۲۰۲۴ برابر ۳.۷درصد، براي سال ۲۰۲۵ برابر ۳.۱درصد و براي سال ۲۰۲۶ برابر ۲.۸درصد برآورد و پيشبيني شده است. ايران بهعنوان يک اقتصاد نوظهور براي افزايش رفاه اجتماعي از طريق سرانه توليد ناخالص ملي و کاهش تورم نيازمند رشد اقتصادي بالاتري است.
بهمنظور رشد اقتصادي، کشورها و مناطق مختلف برنامههاي توسعهاي خود را با تمرکز بر صنايع خاص تدوين ميکنند. براي مثال پکن با نقشه راهي که شرکت مشاورهاي پي.دابليو.سي. ترسيم کرده است، بر خودروهاي الکتريکي، نيروگاههاي بادي و قطعات پنوماتيک تمرکز دارد. سنگاپور بر انرژي تجديدپذير و نوآوري در حوزههاي نيمههادي، درمان، روباتيک و هوش مصنوعي تاکيد دارد. عربستانسعودي بر روي پايداري و تحول ديجيتال تمرکز کرده و بهصورت غيرمستقيم از طريق صندوق سافتويژن در حوزههاي دانشبنياني مانند اينترنتاشيا، هوش مصنوعي، سلامت و فينتک سرمايهگذاري کرده است. براساس مدل چهارمرحلهاي خلق مزيت رقابتي ملل پورتر (۲۰۱۱) کشورها در مسير توسعه اقتصادي خود مراحل زير را طي ميکنند:
۱. مرحله عوامل توليدمحور: در اين مرحله اوليه، مزيت رقابتي يک کشور عمدتا براساس منابع طبيعي فراوان، هزينه نيروي کار پايين و شرايط آبوهوايي مناسب است. اين مرحله با تمرکز بر استخراج و فرآوري مواد خام، اغلب با استفاده از روشهاي کاربر، مشخص ميشود. کشورهاي درحالتوسعه با منابع طبيعي قابلتوجه، معمولا در اين مرحله قرار دارند.
۲. مرحله سرمايهگذاريمحور: با رشد اقتصادي، يک کشور شروع به سرمايهگذاري در زيرساختها، آموزش و فناوري براي بهبود مزيت رقابتي خود ميکند. اين مرحله با افزايش سرمايهگذاري در توليد، فرآوري و ساير بخشهاي نيازمند فناوري پيشرفتهتر و نيروي کار ماهر مشخص ميشود.
۳. مرحله نوآوريمحور: در اين مرحله، مزيت رقابتي يک کشور براساس توانايي آن در نوآوري و توسعه فناوريهاي جديد، محصولات و خدمات است. اين مرحله با سرمايهگذاري قابلتوجه در تحقيقوتوسعه و همچنين ايجاد صنايع دانشبنيان مانند زيستفناوري، نرمافزار و داروسازي مشخص ميشود. ايالاتمتحده، آلمان و ژاپن نمونههايي از کشورهايي هستند که به اين مرحله رسيدهاند.
۴. مرحله ثروتمحور: در مرحله نهايي، مزيت رقابتي يک کشور براساس توانايي آن در مديريت و حفظ ثروت از طريق ايجاد بخش مالي قوي و توسعه خدمات با ارزشافزوده بالاست. اين مرحله با تمرکز بر مديريت ثروت، خدمات مالي و ساير بخشهاي با ارزشافزوده بالا که به تخصص مالي پيشرفته نياز دارند، مشخص ميشود. کشورهاي توسعهيافته با سيستمهاي مالي قوي، نمونههايي از کشورهايي هستند که به اين مرحله رسيدهاند. مراحل خلق مزيت رقابتي ملل پورتر لزوما متوالي نيستند و کشورها ميتوانند با توالي متفاوتي بين آنها جابهجا شوند. ايران نيازمند سه برنامه سرمايهگذاري براي 1) حفظ و ارتقاي سطح توليد مواد خام در «مرحله عوامل توليدمحور»، 2)گذار به «مرحله سرمايهگذاريمحور» و 3) گذار به «مرحله نوآوريمحور» است. به منظور حفظ و توسعه مزيت رقابتي پايدار کشور در هر مرحله رويکردهاي ذيل براي طي سير تطور پيشرفت کشور پيشنهاد ميشود:
1. حفظ مزيت رقابتي در مرحله عوامل توليد با سرمايهگذاري در «اهداف مرتبط با توسعه پايدار»: بهمنظور حفظ مزيتهاي رقابتي ايجادشده بر وضعيت کنوني سرمايهگذاري در «اهداف مرتبط با توسعه پايدار» ضروري است. اهداف توسعه پايدار بر اقدامات مرتبط با فقر، نابرابري، حفظ محيطزيست، سلامت، عدالت و رونق اقتصادي دلالت دارد. براساس گزارش سرمايهگذاري جهاني سازمان ملل در سال 2023، ميزان سرمايهگذاري بينالمللي در پروژههاي مرتبط با اهداف توسعه پايدار در سال 2022 افزايش قابلملاحظهاي داشته است. براي مثال تعداد پروژههاي بيشتري در حوزه زيرساخت، انرژي، آب و پسابزدايي، سيستمهاي کشاورزي، سلامت و آموزش در سال 2022 اجرا شده است. سرمايهگذاري مرتبط با اهداف توسعه پايدار، براي توسعه تمامي کسبوکارها و حفظ زيستپذيري کشور ضروري است و زيربنايي براي ساير مراحل گامهاي توسعه فراهم ميآورد.
2. گذار به مرحله سرمايهگذاري با توسعه سرمايهگذاري در صنايع مرتبط با گذار به انرژي سبز: جهان نيازمند جايگزيني هيدروکربنها با برق است. اين کلانروند فرصتهاي سرمايهگذاري وسيعي در حوزه انرژيهاي تجديدپذير، خودروهاي الکتريکي و فلزاتي مانند مس، ليتيوم، کبالت، نيکل و آلومينيوم ميشود. سازمان ملل در گزارش سرمايهگذاري جهاني 2023 «گذار به انرژي سبز» را بهعنوان يک کلان روند جهاني معرفي کرده است اين روند در برنامه توسعه کشورهاي متعدد مورد توجه قرار گرفته است. بنابراين حوزههاي زير بهمنظور سرمايه در اولويت قرار دارند:
- انرژيهاي پاک با تاکيد بر نيروگاههاي خورشيدي و بادي؛
- ساخت خودروهاي الکتريکي و زيرساختهاي شارژ؛
- توسعه بهرهبرداري و فرآوري فلزاتي مانند مس، ليتيوم، کبالت، نيکل و آلومينيوم.
3. گذار به مرحله نوآوري با توسعه سرمايهگذاري در صنايع دانشبنيان و خلاق: علاوه بر اينکه فناوريهاي پيشرفته موجب ارزشافزوده بالا ميشوند و براي نيل به «مرحله نوآوريمحور»، سرمايهگذاري و توسعه زيستبوم شرکتهاي دانشبنيان اهميت ويژهاي دارند، رشد شرکتهاي فناوري بالا مخصوصا مربوط به هوش مصنوعي مانند انويديا در سالهاي اخير توجه سرمايهگذاران را به خود جذب کردهاند. براساس مطالعات مکنزي (2023) حوزههاي الف) هوش مصنوعي، ب) رايانش و ارتباطات، ج) اقتصاد ديجيتال، د) مهندسي پيشرو و ه) پايداري و گذار به انرژي سبز، کلانروندهاي صنايع با فناوري بالا هستند.
- هوش مصنوعي: 1) هوش مصنوعي کاربردي، 2) صنعتيسازي يادگيري ماشين و 3) هو ش مصنوعي مولد؛
- مهندسيهاي پيشرو: 1) حملونقل، 2) زيست مهندسي و 3) فناوري فضايي؛
- اقتصاد ديجيتال: 1) توسعه نرمافزار نسل بعد، 2) توسعه نسل بعدي نرمافزار و 3) وب3؛
- پايداري و گذار به انرژي سبز: 1) برقيسازي و انرژيهاي تجديدپذير و 2) فناوريهاي مرتبط با شرايط جوي.
صنايع پيشنهادي صرفا براساس مطالعه کلانروندها هستند؛ اما سرمايهگذاريهايي ميتوانند ارزشآفرين باشند و موجب افزايش توليد ناخالص شوند که کشور در آن صنايع و بخشها داراي مزيت رقابتي باشد. يکي از چارچوبهاي مهم سنجش مزيت رقابتي صنايع در سطح ملل «مدل الماس» پورتر است. براساس اين مدل چهار عامل تعيينکننده دروني (شامل وضعيت عوامل، وضعيت تقاضا، صنايع مرتبط با تامينکننده و استراتژي شرکت، ساختار و رقابت) و دو عامل بيروني (شامل دولت و اتفاقات پيشبينينشده) بر يکديگر برهمکنش ميکنند و مزيت رقابتي ملل را در صنايع به وجود ميآورند. بنابراين صنايع پيشنهادشده بايد براساس مدل مزيت رقابتي مانند مدل الماس پورتر و «مدل الماس دوگانه» راگمن و دي.کروزبراي مناطق مختلف کشور سنجيده شوند و ضمن افزايش شاخصهاي رقابتپذيري و رفع ناترازيها، منابع بر صنايع محدود با مزيت رقابتي متمرکز شود.
* تحليلگر حوزه مالي
